بررسى مىپردازيم ، عنصر فكرى را در امامت امام صادق ( ع ) مهيّا كردند ، و از شيعيان افراطى حتى در بيانات خصمانه بعضى از اصحاب ملل و نحل ، ممتاز شدند و دوام آوردند . در اينجا ، به اختصار خاطرنشان مىسازيم كه مطالعه دقيق آثار ملل و نحل مانندى اشعرى و بغدادى ما را به تميز و تشخيص جريان‌هاى مخلوط و ممزوج عقايد شيعى و سنّى در مراحل تكوينى آنها قادر مىسازد . در عين حال ، وابستگى اين گروه به امام باعث پيشرفت عظيم تكوين تشيّع با ويژگىهاى مربوط به خود شد . اين حكماى الهى انديشمند اطراف امام ششم بعدها به عنوان نخبگان متكلّمان شيعه مورد توجه قرار گرفتند . گرچه پيش از اين كه علم كلام رشته خاصى از دانش شيعيان شود ، اين متكلّمان نخستين ، كه ستون فقرات شيعيان دوازده امامى آينده را تشكيل مىدادند ، در همان زمان حكما و علماى الهى ، متفكرين و محدثين جامعه شيعه محسوب مىشدند . در اين گروه ، نخست به ابو الحسن بن اعين بن سوسن ، كه بيشتر با كنيه الزرارة معروف است ، بايد توجّه كرد . او مولاى بنو شيبان كوفه و نواده راهبى يونانى و برده بود كه اسلام را پذيرفت . ( 64 ) زراره اصلا از حاميان زيد بن على بود و همراه با برادرش حمران بن اعين و الطيار ، ابتدا مريد الحكم بن عتيبه ، يكى از زيديان و رهبر بزرگ معتزله ، شدند . از اين حقيقت مىتوان نتيجه گرفت كه زراره تحت نفوذ معتزله ، به توسعه تفكر خود در حكمت الهى مشغول شد . زراره و دو برادرش بعدها بيعت خود را با زيد شكستند و از امام باقر ( ع ) پيروى كردند . در اين ميان ، حمران ، اولين كسى بود كه اين قدم را برداشت . ( 65 ) پس از رحلت امام پنجم ، زراره ، به پيروان نزديك امام ششم پيوست و آن حضرت با ستايش فراوانى درباره او گفت : « چهار نفر در نزد من ، چه در حيات و چه در ممات ، عزيزترين اشخاص هستند : بريد بن معاويه العجلى ، زراره ، محمد بن مسلم و الاحول . » ( 66 ) ابن ابى عمير ( 67 ) مىگويد كه من و معاصرينم در كنار زراره « همچون كودكانى بر گرد معلم » بوديم . ( 68 ) زراره به خاطر فعاليت‌هاى زياد و مؤثر خود كه در راه امام جعفر صادق ( ع ) انجام داد با مشكلات و حتى خطراتى روبرو شد .